معجزه یادگیری معکوس (Flipped Learning)؛ تحوّل عمیق آموزش در جهان
یادگیری معکوس از کجا آمد؟
آموزش معکوس، یک روش نوین یادگیری است که برای اولین بار در سال ۲۰۰۷ توسط معلمان شیمی هلند و ایرلند ابداع و سپس در سال ۲۰۱۱ توسط سلمانخان در خانآکادمی ارائه شد.
جانبرگمن و آرونسمز در سال ۲۰۱۷ آن را در قالب کتابی با همین نام مستندسازی کردهاند. اولین بار در سال ۲۰۲۰ یک دبیرستان در آمریکا این مدل را اجرا کرد و بهزودی مدارس معتبری در جهان داوطلب اجرای آن شدند.
در همان سال (۱۳۹۹) دبیرستان شهریار ایران هم اولین مجری یادگیری معکوس در ایران شد.
چرا امروز؟
امروزه از یکسو به دلیل تعطیلات پیاپی مدارس بابت آلودگی هوا، برف و برودت هوا، ناترازی انرژی و جنگ و از سوی دیگر به دلیل اجرای مصوبه تعریض و تعمیق کنکور سراسری بهویژه در ۶ سال گذشته در کشور، از یادگیری معکوس به عنوان یک معجزه و اکسیر نجاتبخش برای نسل آلفا یاد میشود.
در واقع یادگیری معکوس مدلی است که در آن دیگر هیچ خانواده و دانشآموزی نگران تعطیل شدن مدارس، تأخیر یا غیبت در کلاس درس و اختلال یا حتی قطعی اینترنت نیست و خدمات آموزشی با کیفیت و بدون وقفه ادامه مییابد.
یادگیری معکوس فرصتی است برای هر دانشآموزی که میخواهد جلوتر از سطح عمومی و سرعت عادی کلاس حرکت کند؛ زودتر و بیشتر و عمیقتر یاد بگیرد.
چهار رکن یادگیری معکوس
یادگیری معکوس توسط چهار رکن اداره میشود:
- تسهیلگر (دبیر سابق): که اکنون طراح و معمار مسیر یادگیری دانشآموز است.
- منتور (مدیر پایه یا معلم راهنمای سابق): که اکنون معمار نظم بیرونی سیستم و دانشآموز است.
- رهیار (مشاور سابق): که اکنون معمار نظم درونی و سبک زندگی و یادگیری دانشآموز است.
- سامانه پشتیبانی: تیمی که فرایند ضبط، تدوین و بارگذاری ویدیوها در پنل شخصی دانشآموز را در هماهنگی با ۳ رکن بالا انجام میدهد.
جای گِل کار و گُل کار عوض میشود
در یادگیری معکوس جای دو بخش عمده یادگیری عوض میشود:
- گِل کار (بخش حجیم اما کمبازده یادگیری) که از درون کلاس به بیرون کلاس منتقل میشود.
- گُل کار (بخش اصلی و تعاملی یادگیری) که از بیرون کلاس به درون کلاس منتقل میشود.
شرح این دو بخش و اقدامات مربوط به هریک به این شکل است:
گِل کار
در یادگیری معکوس، دانشآموز گِل کار یعنی بخش وقتگیر آموزش را که شامل سطوح اولیه یادگیری (به یاد سپردن و فهمیدن) میشود، عمدتاً در قالب ویدیوهای تدریس تسهیلگر (دبیر) در خانه فرا میگیرد.
- گِل کار آموزش، هر محتوا و ابزاری است که پایه آموزش و یادگیری را قبل از حضور در کلاس درس در ذهن دانشآموز بنا میکند و دانشآموز را ضمن فهم مفاهیم اصلی درس، با انگیزهای مضاعف برای یافتن پاسخ سوالاتش به کلاس درس میفرستد؛ مانند ویدیوهای تدریس ۱۰ تا ۱۵ دقیقهای تسهیلگران (دبیران)، پادکست، کاربرگ و ...
- مدل، سرعت و سطح یادگیری هر فرد با فرد دیگری متفاوت است، لذا نوع ابزار و محتوایی که قبل از کلاس در اختیار دانشآموزان قرار میگیرد میتواند متفاوت باشد. (شخصیسازی)
- برخی از دانشآموزان با یکبار و برخی با چند بار دیدن یا گوشدادن، یک مبحث را یاد میگیرند. در مدل یادگیری معکوس، امکان هرچند بار استفاده از محتوای تدریسشده (مثل دیدن ویدیو) در تمام طول سال وجود دارد. (شخصیسازی)
- همچنین محتوای اولیه در چند سطح ارائه میشود:
- سطح الزامی
- پایه و عمومی: تدریس مفاهیم درسی (ادراک) و حل سوالات تشریحی (تثبیت)
- امتحان نهایی و کنکور: حل سوالات عمیقتر، تحلیلی و مفهومی و همچنین سوالات تستی
- پیشنیاز: ویژه دانشآموزانی که نیاز به توضیح بیشتر مفاهیم اولیه درسی و حل نمونه سوالات بیشتر دارند.
- سطح اختیاری
- دشوار نهایی و کنکور
- المپیاد
- سطح الزامی
- ویدیوها بعد از ضبط در استودیو، طبق تقویم مدوّن آموزشی، در پنل شخصی دانشآموزان بارگذاری میشوند.
- دانشآموزان روزانه بین ۳ تا ۵ ویدیو را در خانه با دقت تماشا و طبق روشی که آموزش دیدهاند، خلاصهنویسی میکنند. (ادراک)
- عمق درک دانشآموز از این محتوا، در چند سوال تشریحی (تمارین ضروری) که فوراً بعد از دیدن ویدیو حل میکند مشخص میشود. (تثبیت)
- این تمارین به همراه خلاصهنویسیها توسط نماینده آموزشی کلاس و تسهیلگر هر درس کنترل میشوند. (ارزیابی ۱)
گُل کار
دانشآموز در ادامه، گُل کار یعنی بخش مفیدتر آموزش را که شامل سطوح بالاتر یادگیری در هرم شناختی بلوم است (کاربرد، تحلیل، نقد و آفرینش)، در قالبهایی که در ادامه به آنها اشاره شده، با کمک و نظارت تسهیلگر (دبیر) در کلاس انجام میدهد.
- در آغاز هر روز یا هر کلاس، یک سنجش آغازین بهصورت پرسش شفاهی یا آزمونک تستی، از محتوای ویدیوها بهعمل میآید. (تسلط + ارزیابی ۲)
- تسهیلگر هر درس در ابتدای کلاس، خلاصهای از درس را ارائه میدهد با تکیه بر نکاتی که ناظر به کنترل تکالیف و نتیجه آزمونک یا پرسش شفاهی، نیاز بیشتری به مرور آنها حس میکند. (جمعبندی)
- بقیه زمان کلاس، صرف ایجاد موقعیتهای یادگیری، حل تمارین بیشتر، کاربرگ، آمدن دانشآموزان بیشتری پای تخته، رسیدگی دقیقتر تسهیلگر به تکالیف و وضعیت هرکدام از دانشآموزان، رفع اشکال، کار تیمی، عملی، آزمایشگاهی و در مجموع شناخت عمیقتر، کاربردیتر و تحلیلیتر دانشآموزان از مفاهیم درسی میشود. (بهبود و تعمیق یادگیری)
- مدل یادگیری معکوس با توجه به مخروط تجربی ادگار دیل طوری طراحی شده که دانشآموزان جهت شرکت مؤثر در فعالیتهای کلاسی و گروهی، مجبور به مشاهده دقیق و خلاصهنویسی ویدئوهای آموزشی هستند. به این ترتیب، فرایند یاددهی_یادگیری از حالت منفعل، یکطرفه و مبتنی بر حافظه حسی خارج شده، به نقشآفرینی، مباحثه و مشارکت فعال مبتنی بر حافظه حرکتی تغییر رویکرد میدهد. (گذار از حافظه حسی به حرکتی)
- در این نوع آموزش، حس خودارزشمندی و خودباوری دانشآموزان تقویت میشود؛ چرا که با یادگیری بهتر و عمیقتر، میتوانند بدون خجالت در برابر تسهیلگر و همکلاسیان خود اظهار نظر کنند، با اطمینان پای تخته بیایند و نگران عدم تسلط و قضاوت شدن نباشند.
- مدل یادگیری معکوس همچنین با ۱۰ مرحلهای که برای فهم کامل، پاسخ به سوالات و رفع اشکالات دانشآموز پیشبینی کرده، نیاز به استفاده از خدمات آموزشی و مشاورهای خارج از مدرسه و کلاسهای خصوصی غیرضروری را کاهش میدهد.
- مرحله نهم از این ۱۰ مرحله، هیئت علمی دانشآموزی است که در آن، خود دانشآموزان زیر نظر منتور در قالب گروههای بازآموزی و رفع اشکال، چرخه یاددهی_یادگیری را به خودکفایی میرسانند و با برگزاری کلاسهای پایش دانشآموزی، به بهبود و تکمیل فرایند یادگیری کمک مینمایند.
۱۰ مرحله فهم کامل مباحث و رفع اشکال در یادگیری معکوس
- تمرکز روی تکتک لحظات تدریس از طریق درنگ (pause) و پخش (play)های متعدد
- نوشتن خلاصه ویدیو
- امکان چند بار دیدن ویدیو
- انجام تمرینهای تشریحی در منزل و آزمونکهای تستی/پرسشهای شفاهی در مدرسه بعد از دیدن ویدئو
- رفع اشکال از اعضای گروه و سرگروه آموزشی (حضوری و مجازی)
- رفع اشکال از اعضای کلاس و نماینده آموزشی کلاس (حضوری و مجازی)
- رفع اشکال از تسهیلگر مربوطه در کلاس درس
- رفع اشکال از منتور و رهیار مربوطه
- فرایند پایش (کلاسهای رفع اشکال و ارتقا) هیئت علمی دانشآموزی
- فرایند پایش تسهیلگران (دبیران)
مقایسه یادگیری مستقیم با یادگیری معکوس
| یادگیری معکوس | یادگیری مستقیم |
|---|---|
| گُل کار (در کلاس درس) | گِل کار (در کلاس درس) |
| طرح درسنویسی با رویکرد طراحی یادگیری | طرح درسنویسی با رویکرد طراحی تدریس |
| معلم به مثابه تسهیلگر و طراح | معلم به مثابه معلم |
| کلاس درس در همهجا | کلاس درس در کلاس |
| دانشآموز فعال (دانشآموز محور) | دانشآموز منفعل (معلم محور) |
| توجه به تفاوتهای فردی و شخصیسازی آموزش | آموزش یکنواخت و همگانی |
| فرصت توجه به کار گروهی | توجه به ارائه مطالب به صورت سخنرانی |
| توجه به سطوح بالای شناخت | توجه به سطوح پایین شناخت |
| تأکید متوازن بر محتوا، کنجکاوی و رابطه | تأکید بر ارائه محتوا و عدم توجه به کنجکاوی |
| همه چیز یاد گرفته میشود | همه چیز تدریس میشود |
سخن پایانی
- یادگیری معکوس، برگزاری کلاس آنلاین نیست!
- یادگیری معکوس، بارگذاری ویدیوی آفلاین نیست!
- یادگیری معکوس، پشتیبانی مرکز تماس (Call Center) نیست!
یادگیری معکوس، یک بستر هیبریدی است بهکوشش منتور، رهیار و تسهیلگر در جهت یادگیری تعاملی، عمیقتر و ماندگارتر دانشآموز در بستر متغیرهای امروز جهان و کنکور ایران.
